૧
બે બહેનો હતી.તેમાંની મોટી શહેરના એક સુખી વેપારીને અને નાની ગામડાના એક ખેડૂતને પરણી હતી.એક વખત મોટી બહેન નાની બહેનને મળવા આવી.રાત્રે ઘરના કામકાજથી પરવારી બંને બહેનો વાતો કરવા બેઠી.મોટી બહેને શહેરના જીવન વિશે બડાશ હાંકવા માંડી.શહેરમાં લોકો કેવી સુખસગવડ ભોગવે છે,તેમનાં બાળકો રંગબેરંગી કપડાં પહેરી કેવાં અમનચમન કરે છે,સિનેમા જોવાની તેમ જ દરિયાકિનારે મહાલવાની કેવી મજા પડે છે,વગેરે વાતો તેણે વિગતે અને રસપૂર્વક નાની બહેનને કહી સંભળાવી.
નાની બહેને બધી વાતો સાંભળી પણ તેને તે બહુ ગમી નહીં.વળી,મોટી બહેન ગામડાના જીવનને ઉતારી પાડતી હતી તેથી તેને જરા ખચકો પણ લાગ્યો.શહેરનું જીવન દેખાય છે તેટલું સારું નથી હોતું એમ કહી તેણે ગામડાના જીવનની તરફદારી કરી.
“તારી વાત સાંભળી હું મારું જીવન બદલવા નથી માગતી,’તેણે મોટી બહેનને કહ્યું.’હા,અમારું જીવન થોડું કઠણ હશે ખરું,પણ અમારે ખોટી ચિંતાઓ હોતી નથી.તમે અમારા કરતાં સારી રીતે રહેતાં હશો,પણ ઘણી વાર તમારી કમાણી તમને ઓછી પડતી હશે,અને હા…એક દિવસ મહેલમાં મહાલતો માણસ બીજા દિવસે ભીખ માગતો થઇ જાય છે એવું તમારા શહેરમાં ઘણી વખત બને છે,ખરું ને ? એ રીતે જોતાં અમારું જીવન સલામત ગણાય.ખેડૂતના જીવનમાં બહુ મોજમજા નહીં હોય એ સાચું,પણ તે ઊથલપાથલ વગરનું સુખી જીવન જીવતો હોય છે.અમે પૈસાદાર નહીં થઈ શકીએ એ ખરું,પણ ત્યારે અમારી કોઠીમાં દાણોય ખૂટતો નથી.અમારી કોઠીમાં પૂરતો દાણો હંમેશા રહેશે.’
નાની બહેનની આવી વાત સાંભળી મોટી બહેન ચિડાઈ ગઈ અને બોલી,’હા,ડુક્કર અને ઢોર જેવું ખાવું હોય તો તે તમને પૂરતું મળી રહે ખરું!સારું ખાવાનું,શોભા,સુઘડતા,રીતભાત વગેરેમાં તમે શું સમજો?તમે કામ,મહેનત અને મજૂરી કરી કરીને મરી જશો તોયે ગરીબીમાંથી ઊંચા નહીં આવો.તમે તો ગરીબ જ રહેશો,પણ તમારાં છોકરાંયે ગરીબીમાં જ જિંદગી પૂરી કરશે.’
‘તેમાં શું થઈ ગયું?’નાનીએ કહ્યું.’અમારો ધંધો મહેનતનો અને તમને કંઇક હલકો લાગે એવો હશે,પણ અમે કોઇના ગુલામ તો નથી.શહેરમાં તો અનેક લાલચો માણસને લલચાવે છે.આજે તારું ગાડું બરાબર ચાલે છે,પણ ન કરે નારાયણ ને કાલે શેતાન મારા બનેવીને જુગાર,દારૂ,વેશ્યા વગેરેમાં ફસાવી દઈને બરબાદ કરે તો તારી શી હાલત થાય?શહેરમાં આવું બને છે,એ તો તું પણ કબૂલ કરશે ને?’
નાનીનો ધણી સગડી પાસે તાપતો તાપતો બંને બહેનોની વાત સાંભળતો હતો.તેનું નામ પેહોમ હતું.તેણે કહ્યું,’અમારી ગામડાની જિંદગી જ સારી.અમે નાના હતા તે વખતથી ખેતીના કામમાં વળગેલા.ધરતીમાતાની રહેમથી અમારા દિલમાં ખોટી લાલચ પેસી શકતી જ નથી.અમારી એકમાત્ર મુશ્કેલી હોય તો એટલી કે અમારી પાસે જોઈએ તેટલી જમીન નથી.મારી પાસે મોટા પ્રમાણમાં જમીન હોય તો હું શેતાનથી પણ ન ડરૂં.’
વાતોમાં રાત ઘણી વીતી ગઈ એટલે સૌ સૂઈ ગયાં.
તાપણી પાછળ સંતાઈને બેઠેલા શેતાને આ બધી વાત સાંભળી.ખેડૂતે કહ્યું કે,’મારી પાસે મોટા પ્રમાણમાં જમીન હોય તો હું શેતાનથી પણ ન ડરૂં’,એ સાંભળીને શેતાન ખૂબ રાજી થયો.
‘ભલે!આપણે મેદાને પડીએ.હું તને જમીન આપું.જોઈએ તેટલી જમીન આપું,અને પછી એ જ જમીનથી તને પૂરો કરું.’શેતાન મનોમન બોલ્યો.
૨
ગામની નજીકમાં ત્રણસો એકર જેટલી જમીનની એક જાગીર હતી.જાગીરની માલિક બાઈ વિધવા હતી અને તેણે જાગીરનો વહીવટ કરવા માટે એક નિવૃત્ત લશ્કરી અમલદારને રાખ્યો હતો.બાઈ સ્વભાવે ભલી હતી અને ખેડૂતો સાથે સારા સંબંધ રાખતી,પણ તેનો વહીવટદાર ખૂબ આકરા સ્વભાવનો હતો.મિલ્કતને જરા સરખું નુકસાન કરનાર પાસેથી પણ તે આકરા દંડ વસૂલ કરતો.
પેહોમ પોતાનાં ઢોરને બરાબર સાચવતો છતાં ક્યારેક તેનો ઘોડો જાગીરના ઘઉંમાં ઘૂસી જતો,ક્યારેક તેના વાછરડા જાગીરના ઘાસિયામાં ઘૂસી જતા,તો ક્યારેક ગાય બગીચામાં ભરાઈ જઈ ફૂલઝાડને નુકસાન કરતી.દર વખતે આકરો દંડ વસૂલ થાય પછી જ ઢોર પાછું મળતું.જે દિવસે પેહોમને દંડ ભરવો પડતો તે દિવસે તેનું મન ખૂબ કચવાતું અને કચવાટમાં ને કચવાટમાં તે ઘરમાં તકરાર કરી બેસતો.
ઉનાળો આમ ને આમ પૂરો થયો.શિયાળો આવતાં ઢોરને ચરવા મોકલવાનું બંધ થયું.ઢોરનું ખાણ પેહોમને મોંઘું પડતું,છતાં ઢોર ઘેર રહેતાં હોવાથી તેમની ફિકર કરવાનું રહ્યું નહીં અને તેણે નિરાંત અનુભવી.
બીજા શિયાળામાં ગામમાં એવી વાત વહેતી થઈ કે જાગીરદાર બાઈ પોતાની મિલ્કત વેચી દેવા માગે છે અને ગામ પાસેથી નીકળતા ધોરી રસ્તા પરના વીશીવાળાએ એ જમીન ખરીદવાનું ઠરાવ્યું છે.વીશીવાળાની શાખ ગામમાં સારી નહોતી.તે જમીન લે તો ગામલોકોને ખોટી રીતે હેરાન કર્યા વગર રહે નહીં એમ ગામલોકોએ માન્યું અને ગ્રામપંચાયતે એ જાગીર આખા ગામ સારુ ખરીદી લેવી એવું ગામના આગેવાનોએ નક્કી કર્યું.
પંચાયતના સભ્યો પેલી બાઈ પાસે ગયા અને જમીન વીશીવાળાને ન વેચતાં ગ્રામપંચાયતને વેચવા વિનંતી કરી.વીશીવાળા કરતાં થોડી વધારે કિંમત આપવાનું પણ તેમણે સ્વીકાર્યું.બાઈ પણ વીશીવાળાને બદલે પંચાયતને જમીન વેચવા કબૂલ થઈ.
પણ જમીન સહિયારી માલિકીની રહે એ ગામના એક પક્ષને ગમ્યું નહીં અને તેમાંથી ઝઘડા થશે એવી વાત આગળ કરી તેમણે સહકાર આપવાની ના પાડી.એટલે આખા ગામ સારુ પંચાયત જમીન ખરીદે એ વિચાર પડતો મૂકવો પડ્યો અને દરેક માણસ પોતપોતાની ગરજ અને ગુંજાશ પ્રમાણે જમીન ખરીદી લે એવું નક્કી થયું.પેલી ભલી બાઈ તેમાં પણ સંમત થઈ.
પેહોમે સાંભળ્યું કે તેનો પડોશી પચાસ એકર જમીન ખરીદવાનો છે.વળી, એ બાઈએ જમીનના અડધા પૈસા રોકડા અને અડધા પૈસા આવતા વર્ષે લેવાનું સ્વીકાર્યું છે.પેહોમને પણ આવી શરતે જમીન ખરીદી લેવાનું મન થયું.
‘જો,બધી જમીન વેચાઈ જવા લાગી;પછી મારે માટે કંઇ નહીં રહે.’તેણે તેની ઘરવાળીને કહ્યું.’બીજા માણસો જમીન ખરીદે છે.તો આપણે પણ થોડી ખરીદી લઈએ.જીવન દિવસે દિવસે મુશ્કેલ થતું જાય છે અને પેલો વહીવટદાર આપણને દંડના બોજા નીચે દબાવતો જ જાય છે!’
ધણીધણિયાણી બંને જમીન ખરીદવાની બાબતમાં એકમત થયાં.પણ તે માટે પૈસા ક્યાંથી કાઢવા?સોએક રૂબલ તેમણે બચાવેલા હતા. તેમણે એક ઘોડો વેચી દીધો અને થોડાં મરઘાંબતકાં પણ કાઢી નાખ્યાં.મોટા દીકરાને એક જગ્યાએ નોકરીએ લગાડી પગારના પૈસા અગાઊથી મેળવી લેવાની જોગવાઈ કરી તથા ઘટતા પૈસા બનેવી પાસેથી ઉછીના લઈ ચાલીસ એકર જેટલી જમીન ખરીદાય તેટલા પૈસા તેમણે ઊભા કર્યા.
પૈસાની સગવડ કરી લીધા પછી પેહોમે પેલી બાઈની જમીનમાંથી ચાલીસ એકરની જમીનનો એક ટુકડો પસંદ કર્યો.તેમાં ખેડવાની જમીન,ઘાસિયું,ગોચર અને થોડી પડતર જમીન હતી.બાનાખત કરી તે બાઈ સાથે કચેરીમાં ગયો અને ત્યાં એ જમીન અંગે જરૂરી દસ્તાવેજો ને કાગળિયાં કરી લીધાં.જમીનના અડધા પૈસા ચૂકવી દીધા અને બાકીના પૈસા બે વર્ષમાં ચૂકતે કરવાની શરત કરી પેહોમ ઘેર આવ્યો.
તખવે ચાલીસ એકર જમીનનો માલિક હતો.ઉછીનો દાણો લાવી તેણે વાવણી કરી અને પાક સોળ આની ઉતર્યો!એક જ વર્ષમાં તેણૅ જમીનના બાકીના અડધા પૈસા ચૂકવી દીધા ને બનેવીનું દેવું પણ વાળી દીધું.હવે પેહોમ કોઇ પણ જાતના દેવા વગરનો,પોતાની જમીન ખેડતો,પોતાનાં ઘાસિયાં ને ગોચરવાળો નાનો જમીનદાર બન્યો.ખેતરમાં ઉભેલો મબલખ પાક,ઘાસિયામાં લહેરાતું મજાનું ઘાસ અને પોતાની જ જમીનમાં મોજથી ચરતાં ઢોરોને જોઇ પેહોમનો આનંદ માતો નહોતો.એક નાની વાડી પણ તેણે ઊભી કરી અને આ વાડી જેવાં ફૂલઝાડ ક્યાંયે થતાં નથી એવું તેને લાગવા માંડ્યું.
પહેલાં જ્યારે તે આ જમીન પાસેથી નીકળતો ત્યારે તેને આ જમીન બીજી જમીન જેવી જ લાગતી,પણ હવે તેને એ ધરતીમાંથી નવી જ સુગંધ આવતી જણાઈ.
૩
પેહોમને ખેતી માટે પૂરતી જમીન મળી ગઈ હતી.હવે તેને એક જ વાતનું દુઃખ હતું.અને તે એ કે તેના પાડોશીઓ તેમનાં ઢોરને ઊભા પાકમાં ને ઘાસિયામાં ચરવા છોડી મૂકતા હતા.
પેહોમે તેમને તેવું ન કરવા વિનંતી કરી પણ તેની કંઇ અસર ન થઈ.હવે તો ગામના ગોવાળે પણ બધાં ઢોર પેહોમના ગોચરમાં ધકેલવા માંડ્યાં.ગામના ખેડૂતોએ રાત્રે ચરવા માટે છૂટા મૂકેલા ઘોડાઓ પણ પેહોમનો ઊભો પાક ભેલાડવા લાગ્યા.પેહોમ દર વખતે આવાં ઢોરને હાંકી કાઢતો અને તેના માલિકોને ફરી આવું ન કરવાની સૂચના આપી માફ કરતો.
પેહોમ જાણતો હતો કે ખેડૂતો પાસે ગોચરની પૂરતી જમીન નથી તેનું આ પરિણામ છે.પરિસ્થિતિ ને વશ ખેડૂતોને એમ કરવું પડે છે એમ પેહોમ સમજતો હતો.તેથી ખેડૂતો ઉપર કેસ કરીને તેમને સજા કે દંડ કરાવવાનો વિચાર તેણે ઘણા સમય સુધી દાબી રાખ્યો.પણ તેના પાકને અને ઘાસિયાને થતા નુકસાનથી છેવટે તે કંટાળ્યો.
‘મારે ક્યાં સુધી નુકસાન વેઠ્યા કરવું?જો હું તેમને આમ ને આમ માફ કર્યા કરીશ તો તેઓ મારું આખું ખેતર ઉજ્જડ કરી મૂકશે.બીજાના ખેતરને નુકસાન ન કરવું જોઇએ એવો પાઠ ભણાવવા પણ મારે ફરિયાદ તો કરવી જ જોઇએ.’આમ વિચારી પેહોમે કેટલાક ખેડૂતો સામે કેસ કર્યો અને તેમાંના બે-ચારનો દંડ પણ થયો.પરંતુ તેણે જેટલા ખેડૂતો સામે ફરિયાદ દાખલ કરી હતી તે બધા તેના દુશ્મન જેવા થઇ ગયા.તેમણે પેહોમને હેરાન કરવા માટે તેના ખેતરમાં રાત્રે ઢોર છોડી મૂકવા માંડ્યાં.પેહોમે પોતાના વાડાના પાછલા ભાગમાં હારબંધ પાંચ લીમડા ઉગાડ્યા હતા.એક જણને લીમડાના કુમળા ઝાડની છાલની જરૂર પડી.અને તેણે રાત્રે છાનામાના એ પાંચેપાંચ ઝાડ કાપી નાખી જોઇતી છાલ ઉતારી લીધી.
બીજે દિવસે પેહોમ ત્યાંથી નીકળ્યો ત્યારે તેણે મહેનતથી ઉછેરેલા લીમડાને કોઇએ કાપી નાખેલા જોયા.ઝાડનાં ઠૂંઠાં જોતાંની સાથે જ પેહોમ ગુસ્સે થઇ ગયો.’હરામખોરે ઝાડ કાપ્યા વગર જોઇતી છાલ ઉતારી લીધી હોત તો તો સમજ્યા..આણે તો પાંચેપાંચ ઝાડ કાપી નાખ્યાં.આ કોનું કારસ્તાન છે તેની ખબર પડે તો એને સમજ પાડી દઉં…તેને દંડ કરાવી આ ઝાડની કિંમત વસૂલ કરું..’પછી તેણે આ કોનું કારસ્તાન હશે તે અંગે મગજ દોડાવ્યું.’સાઈમન જ હોવો જોઇએ..તેના સિવાય કોઇ આવી હિંમત ન કરે.’
સાઈમને આ ઝાડ કાપી નાખ્યાં છે તેના પુરાવા મેળવવા તેણે થોડી ખટપટ કરી જોઇ,પણ કંઇ પુરાવા હાથ લાગ્યા નહીં.આખરે ખોટા પુરાવા ઉભા કરી તેણે સાઈમન સામે ફરિયાદ દાખલ કરી દીધી.શહેરની અદાલતમાં કેસ ચાલ્યો,અપીલ થઈ,અને આખરે પુરાવાના અભાવે સાઈમન નિર્દોષ છૂટી ગયો.પેહોમને આથી નાક કપાવા જેવું લાગ્યું અને તેણે તેનો બધો ગુસ્સો ન્યાયાધીશ પર ઠાલવ્યોઃ’તમે ચોરને લાંચ આપવા દો છો!જો તમે સાચા ન્યાયાધીશ હોત તો ચોરને છોડી ન મૂકત!’તેણે કહ્યું.
આમ પેહોમે ન્યાયાધીશ સાથે તેમ જ તેના ગામના લોકો સાથે તકરાર વહોરી લીધી.
ગામના કેટલાક લોકોનો તે દુશ્મન જેવો થઇ પડ્યો.તેનું ઘર બાળી મૂકવાની ધમકીઓ સંભળાવા લાગી.તેની પાસે પૂરતી જમીન ન હોવા છતાં ગામમાં તેનું સ્થાન પહેલાં જેવું ન રહ્યું -કંઇક નીચું ઉતરી ગયું.
ગામના ઘણા લોકો આ ગામ છોડી બીજે સારી જગ્યા મળતાં ત્યાં વસવાટ માટે જઈ રહ્યા છે એવી અફવા આ દિવસોમાં વહેતી થઇ.
આ અફવા સાંભળી પેહોમ રાજી થયો.’આખું ગામ ભલે ને ચાલ્યું જાય,મારે મારી જમીન છોડીને જવાની જરૂર નથી.તેમના જવાથી વધુ જમીન મળશે.હું તેમની જમીન ખરીદી લઈશ અને મારી ખેતી વધારીશ.તેમ થતાં હું વધારે સારી રીતે રહી શકીશ. આજે મારી પાસે પૂરતી જમીન છે,પણ મારૂં જીવન કંઇ બહુ સુખી ગણાય એવું નથી.’ એમ વિચારી તે ખુશ થયો.
એક સાંજે એક મુસાફર પેહોમને ત્યાં આવ્યો અને તેનું ગામ બહુ દૂર હોવાથી ઓટલા પર રાતવાસો રહેવા દેવા તેણે પેહોમ ને વિનંતી કરી.પેહોમે તેને હા પાડી,અને રાતે વાળુ પણ કરાવ્યું.વાળુ કરી બંને જણ વાતો કરવા બેઠાઃ
‘ક્યાંથી આવો છો?’પેહોમે પૂછ્યું.
‘વૉલ્ગાની પણ પેલે પાર ઘણા દૂરના મુલકમાંથી આવું છું.’પેલાએ જવાબ આપ્યો.
‘વેપાર કરો છો?’
‘ના,ખેતમજૂર છું.એ મુલકમાં ખેતીની મજૂરી કરતો હતો.હવે પાછો મારા મુલકમાં જાઊં છું.’
ખેતીની વાત નીકળતાં જ ત્યાંની જમીન વિષે વાત નીકળી.પેલાએ કહ્યું કે ત્યાંની જમીન ખૂબ ફળદ્રૂપ છે.મોટો દાણો ને મબલક પાક.વળી ત્યાંની પંચાયતમાં જોડાનારને અને ત્યાં વસવાટ કરનારને ઘરના માણસ દીઠ પચીસ એકર જમીન મફત આપવામાં આવે છે.વધુ જમીન જોઇતી હોય તો તે પણ સસ્તી છે.
‘આ ગામમાંથી પણ ઘણા લોકો ત્યાં વસવાટ માટે જાય છે અને ત્યાં જનાર ઘણું કમાય છે.એક ખેડૂત ખાલી હાથે આવેલો અને આજે તેની પાસે સારી એવી જમીન,છ ઘોડા અને બે ગાય છે.’પેલાએ કહ્યું.
આ સાંભળી પેહોમનું મન લલચાયું.
‘જો ત્યાં લોકો આટલા બધા સુખી થતા હોય તો મારે અહીં શા માટે સબડ્યા કરવું જોઇએ?હું પણ મારી જમીન અને ઘરવખરી વેચી નાખી ત્યાં જાઊં અને ત્યાં નવેસરથી બધું વસાવું.’તેણે વિચાર્યું.આ ગામથી તે કંટાળેલો તો હતો જ.’વળી આ ગામમાં ઝઘડા પણ થયા કરે છે અને નવી નવી ઉપાધિ આવ્યા જ કરે છે.પણ અહીંનું બધું વેચી કાઢતાં પહેલાં ત્યાં જઇ જાતતપાસ કરી આવું.’
આમ વિચારી ઉનાળામાં તે પેલા મુલકમાં જવા નીકળ્યો.સમરા સુધી તે સ્ટીમરમાં ગયો અને ત્યાંથી ત્રણસો માઈલની પગપાળા મજલ કાપી તે પેલા મુસાફરે કહેલી જગ્યાએ આવી પહોંચ્યો.અહીં દરેક ખેડૂત કુટુંબ પાસે માથાદીઠ પચીસ એકર લેખે જમીન હતી.આ જમીન તેમને પંચાયત તરફથી મળતી.વળી આ ઉપરાંત જેને વધારે જમીન જોઇતી હોય તો તેને બે રૂબલે એકરન ભાવે જોઇએ તેટલી અઘાટ જમીન મળતી.પેહોમે પણ અહીં વસવાટ કરવા આવવાનું નક્કી કર્યું.
તે પાછો તેને ગામ ગયો અને તેની બધી જમીન તેણે ઉંચા ભાવે વેચી દીધી.મિલકત અને ઘરવખરી પણ વેચી દીધાં.ગામની પંચાયતમંથી છૂટો થઇ તે નવી જગ્યાએ સ્થિર થવા માટે કુટુંબકબીલા સાથે ત્યાં જવા રવાના થયો.
૪
પેહોમ વસવાટના નવા સ્થળે પહોંચ્યો કે તરત જ ગામના મુખીને મળ્યો.ગામના નિયમ પ્રમાણે ગામમાં વસનાર કુટુંબને જણ દીઠ પચીસ એકર લેખે જમીન મળતી.પેહોમના ઘરમાં પાંચ જણ હતા તેથી તેને એકસો પચીસ એકર જમીન મળી,જોકે બધી જમીન એક જથ્થે મળી શકી નહીં.આ ઉપરાંત ગામના ગોચરનો ઉપયોગ કરવાની પણ તેને છૂટ હતી.પેહોમે તેને મળેલી જમીન પર એક ઘર ઉભું કર્યું,થોડું રાચરચીલું વસાવ્યું,અને થોડાં ઢોર પણ ખરીદ્યાં.હવે તેની પાસે પહેલાંના કરતાં ત્રણગણી વધારે જમીન હતી.આ બધી જમીન પડતર ખેડની જમીન હતી અને પેહોમ હવે ઇચ્છે તેટલાં ઢોર વસાવી શકે તેમ હતું.
શરૂઆતમાં ઘર બાંધવાની ધમાલમાં તેમ જ સ્થિર થવાના કામમાં થોડા દિવસ નીકળી ગયા.પણ પેહોમની જમીનની તૃષ્ણા હજુ શાંત થઈ નહોતી.સ્થિર થયા પછી તેને એમ લાગવા માંડ્યું કે અહીં પણ તેની પાસે પૂરતી જમીન નથી.જેટલી હોવી જોઈએ તેટલી તો નથી જ.પહેલે વર્ષે તેણે પોતાને મળેલી બધી જમીન માં ઘઊં કર્યા અને પાક ખૂબ સારો ઉતર્યો.તેની ઇચ્છા બીજે વર્ષે પણ ઘઉંની ખેતી કરવાની હતી, પણ તેની પાસે તે માટે જમીન રહી નહીં;કારણ કે આ પ્રદેશ ની જમીન એવી હતી કે તેમાં દર વર્ષે ઘઉં કરી શકાતા નહીં.એક વરસ ઘઉંનો પાક લઇ,તે જમીનને પાછી પડતર રહેવા દેવી પડતી. પછી બીજે વર્ષે તેમાં ઘઉંની ખેતી થઇ શકતી.વળી જે ખેડૂતો પાસે આવી પડતર જમીન હોય તેઓ તેના પૈસા ઉપજાવવા તે જમીન જમીનના દલાલોને આપી દેતા.
પેહોમની જમીન ઘઉં માટે નકામી થઈ જતાં તેણે ગામથી દૂર એક ખેડૂતની જમીન ગણોતે રાખી અને તેમાં ઘઉં કર્યા.મબલક પાક ઉતર્યો.જો કે જમીન ગામથી ખાસી છેટે હોવાથી ઘઉં ગામમાં લાવવામાં તેને થોડી મુશ્કેલી પડી ખરી.
દરમિયાનમાં પેહોમે જાણ્યું કે કેટલાક ખેડૂતો ગામ તરફથી મળતી જમીન ઉપરાંત પોતાની જમીન પણ ખરીદી રાખે છે.તેઓ અવારનવાર તે બીજી જમીન ઉપયોગમાં લઇને ઘઉંની ખેતી કરી ખૂબ કમાય છે.
“જો હું પણ ગામ તરફથી મળતી જમીન ઉપરાંત થોડી ખાનગી જમીન ખરીદું તો આ ગણોતે જમીન લેવાની જરૂર ન રહે ,અને … પોતાની જમીન! એનો રંગ જ કોઈ ઓર જામે..હું વધુ પૈસાદાર થઈ શકું.’પેહોમે વિચાર્યું.હવે એવી ખાનગી જમીન ખરીદવાનો વિચાર તેના મનમાં ઘોળાવા લાગ્યો.
ત્રણેક વરસ સુધી પેહોમે ગણોતે જમીન લઈ ઘઉંની ખેતી કરી અને દર વરસે પાક ઉતાર્યો.તેણે ત્રણ વરસ દરમિયાન સારી એવી રકમ ભેગી કરી.પણ હવે તે ગણોતે જમીન ખેડી ખેડીને કંટાળ્યો હતો.કારણ ઘઉંની ખેતી લાયક જમીન ગણોતે ખેડવા માટે પણ પડાપડી થતી હતી અને જો ક્યાંક ગાફેલ રહ્યા,તો એવી જમીન પણ મળતી નહીં! અધૂરામાં પૂરું તેણે ત્રીજે ચોથે વરસે કેટલાક ખેડૂતો પાસે જમીન ગણોતે રાખી અને તેમાં ઘઉં કર્યા પણ તેના કમનસીબે આ જમીન અંગે કંઇ ઝઘડો થયો અને મામલો કોરટે પહોંચ્યો.તેમાં પેહોમ હારી ગયો અને તેને મોટી ખોટ સહન કરવી પડી.
“જો આ જમીન મારી પોતાની હોત,તો મારે આ ખોટ ન ખમવી પડત.નાહકનો કજિયો ન થાત અને કોરટે પણ ન જવું પડત.
(To be Continued………..)
